خواص گیلاس طبع
گیلاس در منابع طب سنتی ایران دارای طبع سرد و تر است. این میوه بهواسطه همین طبع، برای رفع حرارت بدن، تسکین التهابات، تعادل مزاج افرادی با طبع گرم و خشکی، و کاهش صفرا و دم مفید است. مصرف آن برای افراد با مزاج سرد یا بلغم باید با احتیاط و همراه با مصلحات صورت گیرد.
—
طبع گیلاس در طب سنتی ایرانی
یکی از مهمترین مباحث طب سنتی، شناخت طبع مواد خوراکی است. گیلاس به عنوان یکی از میوههای محبوب تابستانی، جایگاه ویژهای در میان میوههای بومی ایران و کشورهای همجوار دارد. طبق نظر بزرگانی همچون حکیم بوعلی سینا و سایر اساتید طب ایرانی، طبع گیلاس «سرد و تر» است. یعنی مصرف آن سبب تسکین حرارت بدن، رفع خشکی و تعدیل مزاج گرم میشود.
تعریف طبع سرد و تر و دلیل سردی گیلاس
در طب سنتی، خوراکیهای دارای طبع سرد معمولاً خاصیت خنککنندگی دارند و باعث کاهش حرارت داخلی، تسکین عطش، آرامش اعصاب و رفع التهاب میشوند. خوراکیهای طبع تر نیز به دلیل داشتن رطوبت بیشتر، موجب نرم شدن اندامها و جلوگیری از خشکی اعضا میشوند. گیلاس با ترکیب این دو طبع، گزینهای مناسب برای افراد گرممزاج است.
دلایل سردی گیلاس:
– بالابودن آب میانبافتی و رطوبت طبیعی
– وجود آنتیاکسیدانها و مواد معدنی خاص با اثر خنککنندگی
– فنولیکها و ترکیبات خاص موثر در تعدیل حرارت
خواص عمومی گیلاس برای بدن انسان
1. سمزدایی و پاککنندگی خون
یکی از مهمترین فواید گیلاس، کمک به تصفیه و پاکسازی خون است. مصرف منظم گیلاس به علت دارا بودن آنتیاکسیدانهایی نظیر آنتوسیانینها و فلاونوئیدها، سبب حذف مواد زائد، رادیکالهای آزاد و کاهش مواد التهابی موجود در خون میشود. همین ویژگی، گیلاس را به میوهای مناسب برای محافظت از سلولهای بدن تبدیل کرده است.
2. تسکین حرارت بدن و رفع التهابات
طبع سرد گیلاس نام آن را در کنار میوههایی مثل خیار و هندوانه قرار داده است. این ویژگی موجب میشود که پس از مصرف گیلاس، حرارت بدن کاهش یافته و التهابهای مختصر ناشی از گرمای هوا یا آفتابزدگی تسکین پیدا کند.
3. تنظیم عملکرد کلیه و مجاری ادراری
گیلاس به دلیل طبع سرد و تر، ادرارآور ملایمی محسوب میشود. این خاصیت، علاوه بر کمک به دفع بهتر مواد زائد کلیوی، در پیشگیری و کاهش سنگهای کلیوی و تسکین التهابهای خفیف مجاری ادراری نیز موثر است.
4. کمک به نرم شدن پوست و جلوگیری از خشکی
رطوبت طبیعی بالای گیلاس، خاصیتی است که موجب نرمی و لطافت پوست میشود. افراد دارای پوست خشک یا کسانی که در محیطهای خشک زندگی میکنند، با مصرف منظم گیلاس میتوانند رطوبت بدن و پوست خود را تا حدی تأمین نمایند.
تأثیر گیلاس بر قوای بدن و مزاجهای مختلف
الف) مناسب برای گرممزاجها (دموی و صفراوی)
افرادی با طبع گرم (دموی و صفراوی)، غالباً با مشکلاتی نظیر گرگرفتگی، جوشهای پوستی، بیخوابیهای ناشی از گرمی و عطشهای مداوم مواجه هستند. گیلاس با طبع سرد و تر خود بهترین گزینه برای این گروه محسوب میشود و نهتنها التهابات پوستی آنها را کاهش میدهد بلکه خواب آرام و تعادل روانی را هم بهبود میبخشد.
ب) تأثیر مصرف گیلاس بر سردمزاجها (بلغمی و سودایی)
افراد سردمزاج یا کسانی که غلبه بلغم یا سودا دارند، بهتر است گیلاس را با مصلحاتی نظیر عسل، زنجبیل یا زیره مصرف کنند تا خاصیت سرد گیلاس بر بدن آنها غالب نشود و دچار ضعف، سستی یا مشکلات گوارشی نگردند.
ج) کودکان و سالمندان
گیلاس به علت لطافت گوشت، رطوبت کافی و هضم نسبتاً آسان، گزینه مناسبی برای کودکان محسوب میشود. در عین حال سالمندان باید در مصرف آن افراط نداشته باشند و ترجیحاً در میانه روز یا با مصلح مصرف کنند.
ارزش غذایی گیلاس و ترکیبات موثر آن
در کنار خواص سنتی گیلاس، دانش نوین هم ارزشهای فراوان این میوه را تأیید میکند. گیلاس سرشار از ویتامین C، پتاسیم، منیزیم، فیبر غذایی، اندازه قابل قبول آنتوسیانین، اسید فولیک و برخی ویتامینهای گروه B است که این ترکیبات علاوه بر خواص ذکر شده، بر تقویت سیستم ایمنی، کاهش قند خون و پیشگیری از بیماریهای قلبی نیز مؤثر هستند.
مشخصات تغذیهای در هر 100 گرم گیلاس تازه:
– آب: حدود 82–85 درصد
– کالری: 50–60
– پروتئین: 1 گرم
– فیبر: 1.5–2 گرم
– قند طبیعی: 12–16 گرم
– ویتامین C: حدود 10 درصد نیاز روزانه
– پتاسیم: 200–220 میلیگرم
خواص گیلاس بر سیستم گوارش
الف) تقویت هضم و جلوگیری از یبوست
رطوبت، فیبر محلول و خاصیت سرد گیلاس، تقویت عملکرد معده و روده را در پی دارد. مصرف گیلاس صبح ناشتا یا بین دو وعده غذایی میتواند حرکات روده را تحریک کند و به رفع یبوست کمک نماید.
ب) پاکسازی معده از حرارت و صفرا
در طب سنتی باور بر این است که خوراکیهای سرد میتوانند صفرا و حرارت معده را کاهش دهند؛ ازاینرو گیلاس انتخاب خوبی برای کسانی است که دچار سوزش یا حرارت معده هستند.
تأثیر گیلاس بر کبد، کلیه و پاکسازی بدن
گیلاس با دارا بودن طبع سرد و تر، به عنوان میوهای ملین، ادرارآور و خنککننده شناخته میشود. مصرف گیلاس منظم به خروج سموم از طریق ادرار یا تعریق کمک میکند، بار کلیهها و کبد را کاهش میدهد و در درازمدت به شادابی بدن کمک میکند.
اثرات آرامبخش و ضد استرس گیلاس
ترکیبات گیلاس به ویژه ملاتونین و آنتیاکسیدانها، تاثیری شگرف بر آرامش اعصاب و کیفیت خواب دارند. تحقیقات نوین ثابت کرده است که در کنار کاهش استرس اکسیداتیو، گیلاس میتواند خواب شبانه را عمیقتر کند و به کاهش اضطراب کمک نماید.
گیلاس و پیشگیری از التهابات مفصلی و دردهای عضلانی
آنتوسیانینها و فلاونوئیدهای موجود در گیلاس، توانایی کاهش التهاب و قرمزی ناشی از بیماریهای مفصلی نظیر آرتروز و نقرس را دارند. طب سنتی هم مصرف گیلاس را به بیماران رماتیسمی یا افراد دارای دردهای مفصلی توصیه مینماید.
نقش گیلاس در تعادل رطوبت بدن، عطش و گرمازدگی
یکی دیگر از آثار مصرف گیلاس، تامین رطوبت بدن، کاهش عطش و پیشگیری از گرمازدگی است. به ویژه در فصل تابستان یا هنگام فعالیت بدنی زیاد، مصرف گیلاس باعث جبران آب ازدسترفته بدن و ایجاد حس نشاط و خنکی میشود.
عوارض و مضرات مصرف بیرویه گیلاس
هر چند گیلاس خواص زیادی دارد اما مصرف بیش از حد آن به خصوص برای افراد سردمزاج و کسانی که دچار مشکلات معده مثل نفخ، ضعف هضم و اسهال هستند توصیه نمیشود. سوءمصرف گیلاس میتواند سبب سردی بدن، اختلال هضم، درد معده و حتی سرگیجه گردد. بنابراین پیشنهاد میشود همواره اعتدال رعایت شود و سردمزاجها گیلاس را با مصلحات مصرف کنند.
مصلحهای گیلاس از نگاه طب سنتی
برای متعادلسازی اثر سرد گیلاس بهویژه نزد افراد بلغمی یا سالمندان، طب سنتی مصلحهایی مانند عسل، زیره، دارچین، زنجبیل یا حتی خشکبارهایی مانند مغز بادام را توصیه میکند. این مواد علاوه بر تقویت هضم، از بروز عوارض ناشی از سردی گیلاس نیز جلوگیری میکنند.
گیلاس شبانه، ناشتا یا بعد از غذا؟
مصرف گیلاس ناشتا:
در طب ایرانی اشاره شده مصرف میوهها با طبع سرد ناشتا توصیه نمیشود؛ زیرا احتمال ضعف هضم و ایجاد دلدرد در معدههای حساس وجود دارد. اما برای کسانی که معده قوی دارند و دچار عطش یا حرارت بدن هستند، خوردن گیلاس صبحگاهی رفع عطش و خنکی بدن را به دنبال دارد.
بعد از غذا:
مصرف مقدار متعادل گیلاس ۳۰ دقیقه تا یک ساعت پس از غذا، به هضم و جذب بهتر مواد مغذی و جلوگیری از یبوست کمک میکند.
در شب:
به علت وجود ملاتونین، خوردن گیلاس در وعده عصرگاهی یا ابتدای شب ممکن است موجب بهبود کیفیت خواب گردد، البته به شرطی که مصرف آن معتدل باشد.
فرق طبع گیلاس زرد، قرمز و سیاه
گیلاسها در رنگهای مختلف (زرد، صورتی، قرمز، سیاه) عرضه میشوند. به طور کلی، طبع همه گونههای گیلاس سرد است، اما شدت سردی در گیلاسهای روشن (زرد و سفید) کمتر و رطوبت آنها بیشتر است. گیلاس قرمز و سیاه کمی خنکتر و قابضتر است و به همین دلیل، برای بیماران صفراوی و دموی توصیه میشود گیلاس قرمز و سیاه را انتخاب کنند.
خواص هسته و دم گیلاس از دیدگاه طب سنتی
در متون طب ایرانی، استفاده از دم گیلاس به صورت جوشانده یا دمنوش مجاز و حتی مفید معرفی شده است. دم گیلاس ادرارآور و موثر در دفع سنگ ریزههای کلیوی است. هسته گیلاس هیچ کاربرد خوراکی ندارد و ممکن است تلخ یا حتی سمی باشد؛ فقط در برخی نسخههای درمانی موضعی، از روغن هسته گیلاس استفاده میکنند که کاربرد خوراکی ندارد.
ترکیب گیلاس با سایر میوهها و مواد غذایی
مصرف مخلوط گیلاس با میوههایی همچون سیب، هلو یا زردآلو که طبع معتدل یا گرمتری دارند، میتواند تعادل مزاجی را بهتر حفظ کند. همچنان توصیه میشود مصرف گیلاس همراه با عسل، مغزدانهها یا دارچین برای سردمزاجان صورت گیرد.
نکات تکمیلی درباره خواص گیلاس و طبع آن
– گیلاس میوهای با طبع سرد و تر است که مصرف آن نهتنها عطش و حرارت بدن را رفع میکند بلکه سموم بدن را نیز خارج میسازد.
– بهترین زمان مصرف گیلاس اواسط صبح یا عصر در ایام گرم سال است.
– افراد با مشکلات خاص گوارشی، زنان باردار، کودکان و سالمندان بهتر است در مصرف گیلاس زیادهروی نکنند و روش مصرف مناسب با طبع خود را رعایت نمایند.
– دمنوش دم گیلاس خاصیت ادرارآوری، کاهش التهابات کلیوی و رفع ورم دارد.
جمعبندی نهایی
گیلاس با طبع سرد و تر، جایگاه ویژهای در طب سنتی و تغذیه ایرانی دارد. این میوه با خاصیت خنککنندگی، خاصیت نرمکنندگی، نقش مؤثر در تصفیه خون، کاهش التهابات، بهبود خواب، تقویت گوارش و سیستم ادراری، هم در منابع قدیمی و هم در پژوهشهای نوین مورد تایید است. البته افراد با طبع سرد، کودکان و سالمندان باید با آگاهی و رعایت مصلحات سراغ گیلاس بروند تا بهرهمندی کامل و بدون عارضه از این میوه لذیذ و مفید داشته باشند.
پست های مرتبط
درباره نویسنده
